84 godine od proboja logora „Crveni krst“ u Nišu

Prvobitno namenjen za smeštaj ratnih zarobljenika jugoslovenske kraljevske vojske, logor je ubrzo postao mesto zatočenja pripadnika pokreta otpora, nacionalista, Jevreja, Roma i drugih protivnika nacističke okupacije. Nalazio se u zgradama nekadašnjeg vojnog magacina srpske vojske, u industrijskoj zoni Niša, a njime je upravljao šef niškog Gestapoa, SS kapetan Hajnrih Brant.

Jedan od najznačajnijih i najherojskijih događaja vezanih za ovaj logor odigrao se 12. februara 1942. godine, kada je izveden prvi organizovani proboj iz nacističkog koncentracionog logora u porobljenoj Evropi. Tog dana, 147 logoraša krenulo je u bekstvo ka slobodi – njih 105 uspelo je da stigne do Vinika, dok su 42 ponovo zarobljena ili ubijena tokom potere. Nakon ovog događaja, logor je ograđen visokim zidom kako bi se sprečili novi pokušaji bekstva.

Prema procenama istoričara, kroz logor „Crveni krst“ tokom okupacije prošlo je oko 30.000 ljudi, dok je oko 10.000 logoraša i zatvorenika iz drugih niških zatvora streljano na brdu Bubanj. Tačan broj žrtava nikada nije utvrđen, budući da su nemačke okupacione snage sistematski uništavale tragove svojih zločina.

Memorijalni kompleks „12. februar“ danas obuhvata muzejsku postavku posvećenu stradanju i otporu. Iako je kompleks bio meta vandalizma 2006. godine, kasnije je obnovljen i revitalizovan. Projekat uređenja, po ideji arhitekte Sime Gušića, odobren je 2007. godine, a revitalizacija je sprovođena u više faza. Prva faza nove muzejske postavke otvorena je 2013. godine, kao autorsko delo Nebojše Ozimića i Ivane Gruden.

Logor na Crvenom krstu ostaje trajno svedočanstvo o surovosti okupacije, ali i o nepokolebljivoj volji ljudi za slobodom, dostojanstvom i otporom, vrednostima koje i danas imaju snažnu istorijsku i moralnu poruku.