Caričin grad – zadivljujuća lepota juga Srbije

LESKOVAC, LEBANE - Prošao je skoro jedan vek organizovanog istraživanja mesta gde se nalaze ostaci jednog od najvećih i najznačajnijih vizantijskih gradova u unutražnjosti južne Srbije, na teritoriji Jablaničkog okruga, 28 klometara zapadno od Leskovca, odnosno 7 kilometara severozapadno od Lebana.

Arheološki lokalitet Caričin Grad ili Justiniana Prima, smatraju arheolozi, predstavlja vanserijski spomenik antičkog urbanizma i arhitekture, a istraživanja ovog lokaliteta započeta su 1912. godine.

Pre nekoliko godina Narodni muzej iz Leskovca organizovao je prezentaciju projekta ,,Zaštita kulturnog nasleđa i turističke prezentacije i istorijskog lokaliteta Caričin Grad’’. Projekat je finansirala Evropska unija, realizovala Evropska agencija za rekonstrukciju (EAR), a sproveden je u okviru programa Regionalnog društveno-ekonomskog razvoja (RSEDP).

Caričin Grad je u blizini mesta svoga rođenja sagradio jedan od najvećih vizantijskih careva Justinijan I (527-565), graditelj čuvene Aja Sofije u današnjem Istambulu.

Lokalitet je, zahvaljujući dosadašnjim istraživanjima, jasno profilisan, a sada je potrebna njegova eksploatacija, kao i medijska prezentacija. Caričin grad leži na blagim padinama koje se spuštaju od planine Radan ka Leskovačkoj kotlini, na mestu van glavnih putnih tokova, pa je to bio osnovni razlog što su se tek krajem XIX veka pojavile prve vesti o značajnim ostacima grada izgubljenog u dolini Puste reke. Ruševine grada je, inače, prvi opisao znameniti Mita Rakić 1880. godine u listu Otadžbina.

Sva dosadašnja istraživanja pokazala su da je utvrđeno naselje Caričin Grad dužine više od 500 metara i da je urbano jezgro sačinjeno od tri celine – Akropolja, Gornjeg i Donjeg grada, na kojem se nadovezuje široko predgrađe i spomenici u bližoj i dajoj okolini. Na najvišem platou, koji dominira okolinom, postavljen je Akropolj, a ispod njega leže Gornji i Donji grad.

Prva ozbiljna arheološka iskopavanja obavljena su u predvečerje balkanskih ratova, a čuveni arheolog Vladimir Petković je za početak radova izabrao najvišu tačku, dominantan plato na kome je otkrio ostatke episkopske bazilike. Ponesen veličinom grada, otkrićem velike crkve, mnoštvom arhitektonske plastike i ostacima mozaika, izneo je prve hipoteze o veličini grada i njenom trajanju, koje i danas zaokuplja pažnju stručnjaka. U brojnim istraživanjima otkriven je kompleks Akropolja sa bedemima, kulama, istočnom kapijom, Episkopskom bazilikom, krstionicom, centralnom ulicom. Tada su započeta iskopavanja i Gornjeg Grada, a pažnju naučnika privukli su i objekti u neposrednoj blizini Caričinog Grada, kao što su brana na Caričinoj reci, utvrđenje kod crkve sv. Ilije, bazilika u Svinjarcu, bazilike i terme u Radinovcu, ruševine Zlate. Veliki broj otkrivenih građevina ukazao je na važnost Caričinog Grada i na njegov značaj u istoriji vizantijskog urbanizma.

Proteklih godina, posle istraživanja dela kompleksa jugoistočne ugaone kule otkriveni su ostaci za koje se istinski veruje da su zapravo tragovi radionice u kojoj se izrađivalo staklo. Otkriće je izuzetno vredno pažnje, jer je godinama vladalo mišljenje da je primarna proizvodnja stakla rađena u Egiptu i Siriji, odnosno Palestini. Ako dosadašnja saznanja budu potvrđena, Caričin grad će biti mesto jedine radionice te vrste u Ilirijumu, odnosno na prostorima Balkanskog poluostrva.

Profesor Vujadin Ivanišević, naučni savetnik Arheološkog instituta iz Beograda, koje je izuzetno zaslužan za brojna saznanja o Caričinom gradu, ipak je oprezan u oceni, jer smatra da treba sačekati detaljnu analizu prikupljenih uzoraka, a tek tada će biti saopšteno da li je zaista reč o otkriću koje će u mnogome promeniti brojne istorijske ocene o Caričinom gradu, ali i proizvodnji stakla.

Analiza je poverena Rimsko-nemačkom muzeju u Majncu. Zna se da je radionica uništena u šestom veku, nema pravih tragova, ali postoje ostaci peći, opeke i stakla i jedna livačka posuda.

Uz brojna posrtanja i prekide, mnoge ekipe su istraživale ovaj lokalitet. Predvodili su ih naši poznati arheolozi, od Vladimira Petkovića, Franca Mesesnela, Aleksandra Deroka, Svetozara Radojčića, Đorđa Mano-Zizija, Nevenke Spremo-Petrović, Vladimira Kondića, Vladislava Popovića do Vujadina Ivaniševića, čoveka koji poslednjih deset godina daje vleiki doprinos daljem istraživanju Caričinog Grada, najznačajnijeg kulturnog središta u lebanskoj opštini i čitavom Jablaničkom okrugu.