Deklaracija o zajedničkoj državi Južnih Slovena doneta u Nišu pre sto godina

Niška dekleracija je prvi i najznačajniji document koji je donala dva dana ranije formirana koaliciona vlada Nikole Pašića.

Prva zajednička država Južnih Slovena osnovana je 7.decembra pre sto godina u Nišu donošenjem Niške dekleracije, dokumenta o čijem značaju i posldedicama postoje sporna mišljenja među istoričarima, političarima i pravnicima koji se bave istorijom. Dokument je potpisan u zgradi Oficirskog doma u Nišu u jeku Kolubarske bitke, gde je za vreme Velikog rata, dok je Niš bio ratna prestonica, zasedala Narodna skupština.  Tog dana regent Aleksandar Karađorđević proglasio ujedinjenje države Slovenaca, Hrvata i Srba sa Kraljevinom Srbijom.

Država je zauzimala teritoriju današnjih država Srbije, Bosne i Hercegovine, Makedonije i Crne Gore, i najveći deo današnje Hrvatske i Slovenije. Na čelu monarhije se nalazila dinastija Karađorđevića.Prvi korak ka ujedinjenju je napravila Srbija.

“Niš će ove godine simbolično obeležiti stogodišnjicu donošenja Niške dekleracije”, kaže Novica Ranšelović, predsednik Udruženja stvaralaca Niša “Car Konstantin” koje zajendo sa Istorijskim arhivom, Pravnim fakultetom, Gradskom organizacijom rezervnih vojnih starešina i Drušzvom za negovanje slobodarskih tradicija Srbije - Niš, a pod pokroviteljstvom Skupštine grada Niša organizuje prigodan program.

“Obeležavanje jubileja zakazano je za ponedeljak, dan kasnije od donošenja dekleracije, kada će ispred Oficirksog doma glumac Risto Bukvić pročiteti sadržaj dekleracije koji je malo poznat javnosti, a nakon toga biće održana tribina u Skupštini grada na kojoj će govoriti  o istorijskom značaju dekleracije profesor istorije Boban Janković, a sa pravnog aspekta  o dekleraciji je govoriti profesor dr Nebojša Ranđelović sa Pravnog fakulteta u Nišu”.

Samo dva dana pre donošenja Niške dekleracije, 5. decembra, formirana je nova, koaliciona vlada Nikole Pašića u čejem sastavu su uz predstavnike Radikale stranke bili o Slobodni radikali kao i Napredna stranka. Tako se Niška dekleracija smatra prvim važnim dokumentom koji je ova Vlada donela.

“Za donošenje dekleracije o formiranju Kraljevine Srba, Slovenaca i Hrvata srpski predstavnici bili su jedinstveni, počev od dvora, preko Vlade do narodnih poslanika”, kaže istoričar Boban Janković. “Na taj način su Srbi jasno potvrdili cilj koji su postavili tokom Velikog rata, a to je ujedinjenje Srba na svim teritorijama, a potom i Hravta i Slovenaca što bi za cilj imalo i slabljenje Austrougarske. Ono što je važno za donošenje Niške dekleracije je podatak da o tome narod nije odlučivao, dakle nije se ni pitao.Danas otvoreno mogu da se postave mnoga pitanja, a jedno od njih je i koliko je Kraljevina Srbija ovom dekleracijom dobila, ali i koliko je izgubila”.

Ubrzo je usledilo i formiranje Jugoslovenskog odbora u Londonu 1915. godine. Konkretni pregovori o ustrojstvu buduće države vođeni su direktno u dva navrata, na Krfu 1917. godine što je rezultovalo Krfskom deklaracijom i u Ženevi 1918. godine što će dovesti do Ženevskog sporazuma.

Završetkom Prvog svetskog rata i propašću otomanske i austrougarske imperije stvoreni su uslovi da u decembru 1918. godine bude proglašena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.